Het belang van de cao

08/12/2015 - door Evert Smit

Aan veel cao-tafels zitten de onderhandelingen vast. Sterker nog, er zijn flink wat cao’s waar de cao al geruime tijd verlopen (‘geëxpireerd’) is, soms al enkele jaren. Dit betekent dat de werknemers in de bedrijven en sectoren waarop deze cao’s van toepassing zijn al jaren geen loonsverhoging hebben gehad. Ook ontstaat hier onduidelijkheid over de toekomst van het arbeidsvoorwaardenregime. Dit roept de fundamentele vraag op over het belang van de cao.

De vraag rijst of de werkgevers nog wel belang hechten aan het voortbestaan van de het instituut cao. Zo nu en dan roepen VNO/NCW-vertegenwoordigers dat de arbeidsvoorwaarden ook prima met de OR geregeld kunnen worden. Sommige wetenschappers zweren dat een collectief contract ‘niet meer van deze tijd is’, vanwege de voortschrijdende individualisering en de groei van het aantal zzp’ers. In De Telegraaf wordt openlijk gespeculeerd over het einde van de cao.

Dat de bonden aan de cao gehecht zijn lijkt nogal evident. Maar de bonden zullen niet tot elke prijs een cao afsluiten. Het beleid van de FNV lijkt te zijn: ‘beter geen cao, dan een slechte cao’. Tot hoever kan men daarmee gaan als het voortbestaan van de cao op het spel komt te staan? Kan men dit volhouden als mini vakbond AVV (Alternatief voor Vakbond) wél een magere cao afsluit, zoals gebeurd is in de detailhandel fashion & sport met 100.000 werknemers?

De cao is de uitdrukking van de countervailing power van werknemers tegenover werkgevers. De werknemer hoeft niet individueel te onderhandelen; de vakorganisaties onderhandelen namens het collectief met de werkgevers en kunnen daarom veel meer gewicht in de schaal leggen. De voordelen van de cao voor werknemers zijn inkomenszekerheid en bescherming van belangen, zoals pensioen en dergelijke. Maar de cao zorgt ook voor rechtszekerheid en arbeidsrust, ook een werknemersbelang.

Ook de werkgever heeft voordelen bij de cao. Hij hoeft niet meer met elke werknemer afzonderlijk te onderhandelen, wat de ‘transactiekosten’ sterk vermindert. Daarnaast geeft de cao eenduidigheid over arbeidsvoorwaarden en verschaft het arbeidsrust. De bedrijfstak-cao, die in Nederland het meest voorkomt, schakelt bovendien de loonkosten als onderlinge concurrentiefactor uit.

Werknemers en werkgevers hebben ook gezamenlijke belangen bij de cao, in de vorm van collectieve voorzieningen die de markt niet uit zich zelf voortbrengt, zoals vakopleidingen. Deze hangen samen met het maatschappelijk belang van de cao, die een regulerende functie vervult in het maatschappelijk veld tussen markt en staat.

Wat gebeurt er nu als een cao verlopen is? In beginsel blijven de arbeidsvoorwaarden van de oude cao voor individuele werknemers van kracht. De werkgever kan echter wel afwijkende arbeidsvoorwaarden afspreken met nieuwe werknemers. In de praktijk zien we dat werkgevers zich hiervoor ook tot de OR wenden en soms met succes. Als dit proces zich enige jaren doorzet zal het heel moeilijk zijn de cao weer terug te krijgen.

Er zijn goede redenen waarom juist vakorganisaties en niet ondernemingsraden met werkgevers onderhandelen over een cao. Vakbonden beschikken over professionele onderhandelaars en kunnen beter de bredere arbeidsverhoudingen in hun overwegingen betrekken. Bovendien staan leden van de OR in een ondergeschikte hiërarchische verhouding tot hun directie, wat ze kwetsbaar maakt in onderhandelingen. En ten slotte beschikt een ondernemingsraad niet over ‘dwangmiddelen’, zoals het uitroepen van een werkstaking. De vakbond heeft daartoe het recht en beschikt over een stakingskas. 

Het behoud van de cao is wat waard. Van betrokkenen mag worden verwacht dat ze zich daar met de nodige creativiteit voor inzetten, in het belang van werkgevers en werknemers, maar ook vanuit maatschappelijke belang van een fatsoenlijke samenleving.

Dit artikel verscheen eerder in ‘Inzicht in medezeggenschap’, oktober 2015

Actueel nieuws | Nieuwsarchief

Nieuwsbrief

Niets missen? Volg ons!

Aanmelden nieuwsbrief ondernemingsraden

Wilt u meer weten?

Neem contact op met ons secretariaat

030-2331272
info@basisenbeleid.nl